Puárásumoseh luodah ulmuu tooimâst láá kavnum Aanaar Vyeppee já tááláá Sämimuseo Siida kuávlu aassâmsoojijn. Kávnuseh láá áigáduvâst 8000–7000 oKr. 

Anarâšah ellii luándu riitmâ mield jotemáin iveaaigij já luánduriggoduvâi iävtuiguin. Majemustáá 1500-lovo loopâkeččin sij čokkânii tälviv Aanaarjäävri viestâruási tälvisijdáid, main sij teivii siärváduv jesânijd, tipšuu ohtsijd aašijd já tohhii miärádâsâid. Tälvisiijdâin kolliistellii meid paapah, tuámáreh, kävppijâsah já viärukyeddeeh. 

Anarist láá kavnum kyehtinubáloh tälvisijdâpäikkid, main käävci láá Uáđđiveist. Kirjálij käldei mield aanaarliih kuálástii meid Vaarjâgist, já argeologâlijn kuáivumijn kavnum tiŋŋâkeeđgih čujotteh mađhijd Jieŋâmeerâ kuávlun. Uáđđivei kuávlust lâi aassâm 1600-lovo räi. 

Aanaar siijdâ uđđâ tälvisijdâpäikkin šoodâi Piälppáájävri, kuus huksejui kirkko ive 1646. Tááláš riistâ hámásâš muorâkirkko valmâštui 1700-lovvoost. Piälppáájäävri pappâlân vuáđudui Aanaar kirjerááju ive 1859. Piälppáájäävri meccikirkko lii ohtâ tain härvinijn Anarist siäilum huksejum kulttuurärbičuosâttuvâin, moh seiluu nube maailmsuáđi tuššâdmijn. 

Aanaar algâalgâlâš aalmug lijjii anarâšah, kiäh assii Aanaarjäävri pirrâ já kullii Aanaar siijdân. Sij varriistâllii iveaaigij mield sierâ aassâmsoojij kooskâ: tälviv vuovdij puásuikuátumáid já eres iveaaigij kyeličaasij piällás. 

Pisovub uđâsaassâm algij šoddâđ 1700-lovo loopâbeln. Vuossâmuuh uđâstáálukejâlmâsah kieđâvuššojii Aanaar kerivijn ive 1758, já tobdosumosijd arâdis uđâstálulijd kullui Kittâlist puáttám Henrik Kyrö. 

Ive 1852 Ruošâ miärádâs toppâđ Taažâ já Suomâ stuorrâfurstâkode koskâsii rääji potkij puásuipaimânij ärbivuáválijd varrimkiäinuid Jieŋâmeerân já nubásmitij puásuituálu máhđulâšvuođâid merhâšitteht. Ulmuuh kolgii poccuidiskuin valjiđ, ete mon staatâ kuávlun sij pääcih aassâđ. Nubástus čuávumuššân šoodâi orjâlâšâi pisovub aassâm Anarist eereeb iärrás Lismán já maŋeláá Kuttoor siijdân. 

Nube maailmsuáđi maŋa asâiduttii uási nuorttâlijn Čevetjäävri, Njiävđám, Njellim já Kiäváájäävri kuávloid. Meid uási Piäccámist evâkkistum syemmilijn asâiduttii Anarân. 

Sämmilij historján, kulttuuráárbán já tááláá ááigán puáhtá uápásmuđ Sämimuseo Siidast já Säämi kulttuurkuávdáš Sajosist.

Lasetiäđuh sämmilijn:  www.samediggi.fi 

Ive 1865 kieldâasâttâs iäruttij eennâmlii haldâttuv servikuudij miärádâstohâmist. Aanaar kieldâ vuáđudui kesimáánu 25. peeivi 1876 siämmáá ääigi Ucjuv kieldáin. Kieldâi rääjih vuáđuduvvii iänááš oovdeb servikodde- já pitejâšraajijd, moh vuod vuáđuduvvii puáris sijdáid. Vuossâmužžân kieldâlävdikode hovdân väljejui Paul Valle já värialmajin Isak Mattus. Kieldâtupe já haaldâtlâš kuávdáš lâi Aanaar kylást.  

Aanaar markkân šodâškuođij 1880-lovo rääjist sajan, kost Juvduujuv kolgá Aanaarjáávrán. Ko aassâm vuáhádui te huksejui Aanaar kirkko, mii vihkui kiävtun ive 1895. 

Kirkko tuššâdui Sovjetlito kirdemmašinij pommitmist tälvisuáđi ääigi ive 1940. Suáđi maŋa siämmáá sajan huksejui sämmilâškirkko ameriklij kveekarij ruđâiguin. Uđđâ kiirkon pieijui meid professor Väinö Saiko ive 1937 máálám alttartavlu Sämmilâšpeerâ tuoddârist, mon lijjii kááijum tuššâdum kirhoost. 

Koddepivdo lâi 1700-lovvoost aanaarlij tehálâš iäláttâh, já tot vaađâi oovtâst toimâm. Piivdost huksejii ággáid já kodderuugijd. Ko koddenäälih kiäppánii te sirdâšuvvii uceslágán puásuituálu já kyelipiivdo paaldâst šiiveet- já savzâtuálun. 1800-lovo pelimuddoost Anarist lijjii poccuuh suulân 2000, mutâ ive 1852 räjitoppâm nubásmitij iäláttâs. Puásuisämmilij varrim kuávlun toovâi puásuituálust kuávdáš iäláttuv já ihečyeđe jorgálduvâst puásuiloho lâi-uv lasanâm paijeel 34 000 poccuu räi. 

Ive 1901 Aanaar kieldâ finnij jieijâs puásuituálu raavânjuolgâdus já kieldâ juohhui viiđâ palgâsân: Mudusjävri, Paččvei, Avveel, Kyrö já Paadar. Jieškote-uv paalgâs finnij jieijâs puásui-iššeed, kote keevâtlávt västidij palgâs tooimâst já ekonomiast. 1960-lovo loopâbeln puásuituálu modernisistui moottorkiälhái mield. Mađhâšem lasanem mield puásuiperruuh finniiškuottii lasepuáđuid sämituojij vyebdimist já maŋeláá ovtâskâs puásuitááluh väldiškuottii vuástá mađhâšeijeid.

Vuossâmuu maailmsuáđi maŋa uđđâive-kuovâmáánust 1920 Anarân poođij espanjatavdâ, mii kuudij love prosentid Aanaar aalmugist vááijuv mánuppaje ääigi. Muádi tuhháát ässee kieldâst tot uáivildij paijeel kyehtčyeđe ulmuu jäämmim, mii lii stuorrâ meeri Aanaar uccâ aalmugist.

Nube maailmsuáđi ääigi Aanaar kieldâ ässeeh lijjii evakkost iänááš Tave-Poođâenâmist Ylivieska kuávlust. Suáđi maŋa aalgij uđđâsisthuksim äigi. Aanaar markkânist áinooh siäilum huksiittâsah lijjii apteekkar Eräsii ceggim äiđistuálppu já Ranta-Aanti liemâskuáti.  

Aanaar sirdui ärbivuáválijn eellimvuovijn uássin moodeern syemmilii pyereestvaijeemstaatâ. Ovdánem merkkân lâi jotelis aalmugstuárrum ain 1960-lovo räi, maađijij já viestâdemohtâvuođâi huksim, šleđgim, mađhâšem ovdánem eromâšávt Suáluičielgi uásild já iäláttâsâi nubástus.  

Pyereestvaijeemohtsâškode ovdánem sierâ sektorijn tiervâsvuođâhuolâttâsâst škovliimân pyeredij aanaarlij eellimtääsi já tiervâsvuođâhuolâttâs. Jotelis ovdánem puovtij meid ruossâlâsvuođâid nubástus uássin.  

Aanaar já Avveel maađijohtâvuotâ huksejui ive 1925.  Jieŋâmeerâmaađij valmâštum Avelist Piäccámân 1930- lovvoost leehâi nuorttâ Laapi mađhâšemjotolâhân. Maađij mieldi šoodâi kestâkievârlájádâs já mađhâšemviäsuviärmádâh. Suomâ Matkailijayhdistys leehâi mađhâšemviäsu Aanaar markkânân ive 1937, mutâ tot tuššâdui Laapi suáđist 1944. Uđđâ mađhâšemviäsu valmâštui siämmáá sajan ive 1956 já talle Aanaar mađhâšeijeemeeri lâi jo 240 000.   
 
Turistij fievridmeh vuáđuduvvii postâlinjij tâi priivaat fievrideijei palvâlussáid. Postâmoottoreh, maid ovdâmerkkân Lemmee kiäinust vuojij Juhani Jomppanen já Čevetjäävri kiäinust Postâ-Matti (Aikio), lijjii piivnoh vyevih peessâđ “jieš olmâ Laapi eellimtobdoid já uáiniđ, mon váiváá eellim lii mittedmettum meccikuávlui tyehin”. 1950-lovo loopâst “Aurinkolaiva” ađai m/s Inari toovâi tamppâmaađhijd Aanaarjäävri alne.  

Veikâ Avveel lâi ässeelovo peeleest käävci kerd stuárráb ko Aanaar markkân, te ton ijâstâllâmkapasiteet lâi 1960-lovvoost ennuv ucceeb ko Aanaar markkân.   

Ive 1964 Suomen matkailu -lostâ luvâttâlâi Aanaar kuávlu kuávdáš kulttuursaijeen Kaunispää viäsuid, Karhunpesäkivi, Äijihsuolluu, Lemmee kolletoidemkuávluid já Aanaar sämimuseo.  

Kuorbâ já mučis Aanaarjävri, ‘Säämi meerâ’, lii jieŋâpaje hammim vuáijumjävri. Ko jieŋâ kiesâdâđâi suulân 9 000 ihheed tassaaš Aanaarjäävrist lâi vala ávus ohtâvuotâ Jieŋâmeerân. Tääl Aanaarjävri kolgá Paččvei mield Barentsmeerâ Vaarjâgvuonân. 

Aanaarjävri lii Suomâ kuálmádin styeres jävri (1043 km2) já ton maksimaallâš jieŋŋâlvuotâ lii paijeel 90 meetterid. Aanaarjävri lii tobdos putes já šelis čääsist já paijeel 3 300 suollust.  

Aanaarjävri lâi čuođij iivij ääigi siijdâi tehálâš jotteemkiäinu. Tađe mield sämmiliih juttii kuálástemkuávloid, kaavpâšmân já Jieŋâmeerâ kulij – keessiv kárbáiguin, tälviv jieŋâ mield poccuiguin já savehijguin. Postâkäärbis tooimâi ain 1990-lovo räi Aanaarjäävri ‘eellimläigin’ joođeetmáin poostâ lasseen ulmuid já tävirijd tuáriskuávloid. 

Äijih lii sämmilij pase päikki Aanaarjäävri Äijihjoorŋâst. Äijihsuolluu alda láá meid Jaamišsuálui já Hävdieennâmsuálui.

Aanaar kyelituálukuávlu čaasijn eelih tuš 10 algâalgâlâžžâd kyelišlaajâd: vuásku, suávvil, puško, njäähi, ryevdikuálááh, vollâsâš, rávdu, kuávžur já šaapšâ sierâ häämih, tego riäská já reevâs. Šlaajâi meeri lii ucce šoŋŋâduv, jienâpaje maŋa leijee levânemiästui já čaasij kuorbâvuođâ tááhust. Šlaajâi eellimvuáimálâšvuođâ turvim lii kyeličaasij tipšo vuáđu. Muikku ištâdui čácádâhkuávlun 1960-lovvoost, jävriluosâ já ränisrávdu 1970-lovvoost.   

Kuálástus lâi čuođij iivij ääigi ohtâ Aanaar tehálumosijn iäláttâsâin. Šaapšâ já eres árvukuolij pivdo lâi alemuu muddoost 1930-lovvoost. Pehtilub pivdovyevih hiäjusmittii kyelinaalijd. Vuossâmuuh rávhuiduttemääigih asâttuvvojii jo 1859 já lase kuálástusnjuolgâdusah ráhtojii 1860-lovvoost. Muuiku kuálástus vuolgij joton 1980-lovvoost, siämmáánáál stuorrâlaanij kevttim eromâšávt šaapšâ piivdost.  

Aanaarjäävri čäcialoduv heiviittâllâm aalgij ive 1941 Paččvei vyeimilájádâshuksim keežild Piäccám nikkelráhtulâšvuođâ táárbui várás, já juátkoo ain ive 1959 čonnum Suomâ, Taažâ já Sovjetlito koskâsii staatâsopâmuš vuáđuld.

Paččvei čäcivyeimilájádâsâi já tulvâdem hááitui keežild algâttuvvojii ive 1976
kenigâsištâdmeh já kyelituálutarkkum, mii vijđedij Aanaar kyeliviljâlem- já ištâdemtooimâ
merhâšitteht.

Nube maailmsuáđi ääigi Lappi lâi Saksa suátitooimâi tehálâš toorjâkuávlu já tave radostuv uási. Avveel kuávlust torjuu meid syemmilijd juávhuid, tego Sierânâsuásádâh Pennasii ‘Loto almaid’.  Saksalij jođettâsâst Aanaar kuávlun huksejii luodâid, šooldijd, puhelinlinjáid sehe kirdemkiedijd Avelân já Kaamâsân suátifaaŋgâi vuoimijguin. Kuávlust toimii meid maaŋgah faŋgâ- já pargoleeirah.  Ive 1943 kiäinujotolâh já luoddâpiällái pargočuosâttuvah lijjii sovjetlittolij partisaanij volliittâsâi čuosâttuvah. Tobdosumos volliittâs tábáhtui Laanilast, kost jaamij meid pispe Wallinmaa. 

Čohčâmáánu aalgâst 1944 Suomâ já Sovjetlito koskâsâš viärjuliäpu jođettij Laapi suátán, tastko viärjuliävu iävttoid kuulâi saksalij juávhui meddâlistem enâmist. Syemmiliih já saksaliih, oovdeb viärjuviiljah, karttii vyestikeevâd.  Tavas kiäsádâttee saksaliih juávhuh mijnii Laapi já tuššâdii poldum eennâm taktiik mield systemaatlávt rakânâsâid, šooldijd já eres infrastruktuur.  Anarist tuššâdii suulân 90 prosentid rakânâsvuáđust. 

Viärjuliävu maŋa Sovjetlito juávhuh ovdánii meid uásild Suomâ kuávlun vâi huáputtiččii saksalij kiäsádâttâm. Mäddin puáttee syemmiliih juávhuh kuáhtájii Sovjetlito juávhuid Avveel Kerttuojast. Sovjetlito juávhuh vuolgii Aanaar nuorttâuásist eskân čohčâmáánust 1945. Moskova koskâráávhust čohčâmáánu 19. peeivi 1944 Suomâ monâttij Piäccám kuávlu, mii nubásmitij pisovávt oles Tave-Laapi sajattuv. Suáđi maŋa Anarist algij stuorrâ uđđâsisthuksim sehe Piäccám evakkoi já nuorttâsämmilij asâiduttem

1800-lovo loopâ räi pälgis- já čäcikiäinui sunde lâi Jieŋâmeerân kavpâšem já kuálástus várás.  

Piäccám maađij huksim aalgij 1916. Maađij pyeredui 1920-lovvoost mudoi mield já tot valmâštui 1930-lovvoost. Valmâštum maađij toovâi Avelist kuávlu kavpâšem kuávdáá já lasettij fievridmijd. Fievridem lasanem jođálmittii meid vijđes vyevdipargoh já muorâtäävvir jáludui sááháin Piäccámist, Anarist, Avelist já Njellimist. 

Suáđi maŋa Laapist tuššâdum maađijeh huksejuvvojii jotelávt uđđâsist já maađijviärmádâh vijđánij tienuuvt, ete ive 1965 räi tuš Čevetjävri já Aŋŋel lijjii maađijohtâvuođâttáá. Ive 1958 maađijlaahâ siirdij maađijij oornigisttoollâm staatân já visásmitij jotoluv pirrâ ive. Tot olášui riäidui ovdánem, muotâaaiđij sehe maađijij sälttim já čunoidittem mield. 1960-lovvoost maađijviärmádâh loovdij jo masa oles Laapi, já maađijohtâvuođah juksii loopâid-uv Aanaar kieldâ kyláid 1970-lovvoost. 

Aassâm čokkiiškuottii maađijij piällás já siämmást ráhtojii čuoggiistâhmaađijeh já mecciautoluodah. Maađijeh tohhii máhđulâžžân merikoskâsii postâ- já mađhâšeijeejotoluv, ovdedii šleđgim já jođálmittii uđđâ fiävrui já teknologiai, tego moottorkiälhái já televisio táválubbon šoddâm.

Ihe 1966 lii pááccám muušton Avveeljuuvâ stuorrâtulveest, mii muivij oles kylá kuhes ääigi. Tulve ääigi čässuáivi pajanij nuuvt ollâgâsân, ete Avveeljuuvâ šalde virgálii čäcimittár ciäkkádâh ij innig pijssám. Árvuštâlmij mield čääci pajanij joba kulmâ meetter táválii tääsi paajaabeln. 

Avveeljuuvâ tulveriskâ vuáđuduvá vijđes tuodârpajos kulgâmkuávlun Suáluičielgist Pänituoddârân, Kitisii kierrui já Korsâtuoddârân räi. Muottuu suddâm tábáhtuvá kiđđuv távjá vijđes kuávlust masa siämmáá ääigi, kuás stuorrâ čäcimereh kolgeh jotelávt Avveeljuuvâ kanjonân Avveel kulij. 

Meid ive 1966 maŋa juuvâst láá lamaš merhâšittee tulveh. Ive 1981 tulve maŋa Avveel syeijin huksejuvvojii mudoi mield tulvepeeŋkah já puátuviemârdâsah, moh láá tuástum stuárráámuid vahâgijd. 

Lii arvâlum, ete šoŋŋâdâhnubástus lasseet korrâsumosijd šooŋâid, tego rášuoorvijd já jotelis suddâmpoojijd, já taat sáttá puátteevuođâst ovdiist lasettiđ tulveriiskâid Laapist.

Avveeljuuhâ lii masa 20 kilomeetterid kuhes čäcikiäinu, mii kolgá Iänuduv räjienâmijn Aanaarjáávrán já ain Jienâmeerân. Tot lii lamaš tehálâš jotteemkiäinu jo jieŋâpaje maŋa já kuávdáš kiäinu 1860-lovo já 1900 -lovo aalgâ kolleruámustmijn Avveeljuuvâ Kultalan.  

Juuvâ vyeliuási lii suáijáás já älkkeht jotteeđ, tastko Huuhkaja kylá vuoluubeln iä lah kuoškah, moh hettejeh jotteem. Avveeljuvleehi šaddaas riddonijtoh já tulve-enâmeh adelii puorijd máhđulâšvuođâid eennâm- já šiiveettuálun.  

Juhâpiällás šoddii maaŋgah kyláh, tego Huuhkaja, Tolonen, Tiärmáš, Kiro, Viekkal, Kuáppil já Viäskoonjargâ. Pajeláá juhâpiällást lii Kuttoor kylá.  

Luuvij iivij kolletutkâmeh Kuusamost já Laapist iä adelâm merhâšittee puáttus ovdil ive 1868, kuás Avveeljuv Nulkkamukkast tohhui merhâšittee kávnus. Tast čuávvum kolleruámustmist Aanaar kieldâ tallaš aalmugloho šoodâi kyevtkiärdásâžžân já eromâšávt Avveel já Tiärmáá kuávlu jáválduvvii. Avveeljuv kolleruámustem lâi aalgâ ain juátkoo Laapi kollekuáivumärbivuáhán, mii lii áinoošlajâsâš Euroopist.  

Kolle, mii lii luovâsenâmist, lii koivum Aanaar kieldâst já Suáđigil kieldâ taveuásist maaŋgâ sierâ juuvâst paijeel 150 ihheed. Tobdosumoseh kollekuávluh láá Avveeljuv – Laanil kuávlu, Lemmee uálgijuvâiguin já Tankavaara kuávlu. Laapi kollekuáivumist láá ton oles historjá ääigi lamaš mieldi páiháliih ulmuuh já meid eres kuávluin puáttám priivaat ulmuuh sehe kollefinnoduvah.   

Kollekuáivumvyevih Laapist láá kuáivu lasseen maašinkuáivum já njommeekuáivum. Kollekuáivum juátkoo ellen kuávlust, já jyehi keesi kávnojeh stuárráábeh-uv čalmeh. Suomâ kollehistorjá stuárráámus čalme lii ain ive 1935 Loto kierrust kavnum 393 graamâ Evert.   

Kollekuáivum ij lah juáhháá vuoigâdvuotâ, peic lovevuálásâš toimâ. 

Aanaar olmoošloho ive 1721 lâi 75 suovâd (400 ässed). Ko Suomâst šoodâi jiečânâs te pitejáást assii aldasáid 2000 ässed. Enâmus muddoost ässeeh lijjii 8000 olmožid (1965), mon maŋa tot lii vuáhádum suulân 7000 ässei.   

1920-lovo rääjist Avelist lâi šoddâm kávpálâš kuávdáš Jieŋâmeerâmaađij vaiguttâsâst. Haaldâtlâš kuávdáš tast šoodâi, ko kieldâ hovdâ, paŋkkihovdâ Antti Aikio siirdij kieldâtoimâttuv Anarist Avelân 1938. Vuossâmuš kieldâtáálu huksejui Sairaalantie piällán 1949, Piiskuntie ruopsistiijlâst rahtum kieldâtáálu valmâštui 1981.   

Tiervâsvuođâhuolâttâs aalgij Avelist heitugis soojijn, moh lijjii valdum pyecceeviäsuanon, eereeb iärrás hirssâkámppáást.  Tile puáránij, ko kuávlupyecceeviäsu algâttij 1947 já tiervâsvuotâtááluh Anarân, Avelân já Čevetjáávrán valmâštuvvojii 1948. Tiervâsvuotâkuávdáš, mii palvâlij Aanaar já Ucjuv kieldâid, valmâštui ive 1972.   

Párnáid máttááttii iänááš perrui kulen jottee katekeettamáttáátteijeeh 1920-lovo räi. Oppâkenigâsvuotâlaavâ (1921) mield sirdâšuvvii kansaškovlâvuáhádâhân já 1972 vuáđuškoovlân – Lappi Suomâ njunošist. Kuhes maađhij tiet maaŋgah párnááh juttii asâttâhškoovlâ meddâl päihistis. Enâmus muddoost Anarist toimii 11 kieldâlâš škovlâd.

Stuorrâ vyeimilájádâspargokuávluh Sovjetlito peln soođij maŋa puohtii kieldân pargo já ekonomâlii ovdánem. Njuámmilcooskâs vyeimilájádâs huksejui suátisajanmáávsui uássin. Ko tot valmâštui 1951 te Paččvei čácádâhân huksejuvvojii vala syemmilâšvuoimijguin Räjikuoškâ (1956) já Tiäbđookiävŋá (1959) vyeimilájádâsah sehe Toollâm čácádâhân Paje-Toollâm vyeimilájádâs (1965). Huksimpargoh pištii 18 ihheed já adelii pargo 20 000 syemmilâžân.  

Soođij maŋa uđđâsist huksejeijee Suomâ oonij muorâ sehe päikkienâmist já tuálvumân. Vyevdipargei savoteh lijjii talle vijđásumos muddoost. Anarist toimii maaŋgah sááháh, stuárráámuuh Ivalon Saha (1951–1979) já Peuravuono saha (1967–2011).  

Staatâ lájádâsah tego Meccihaldâttâs, Räjikosáttâh, Posti-Tele, Tulli, Maađijlájádâs já Luánduriggodâhkuávdáš láá lamaš merhâšittee pargoadeleijeeh sierâ suorgij áámmátulmuid. Anarist šoodâi uđđâ päikkikuávlu maŋgáid ’postâauto pyehtim ulmuid’. 

Avveel kirdemkieddi, taan ääigi EU tavemus, vihkui kiävtun 1955. Aalmugijkoskâsâš mađhâšem charter-kirdemijguin lii šoddâm merhâšittee iäláttâssân 1990-lovo rääjist. 2000-lovvoost Anarân lii šoddâm merhâšittee auto- já riäggái testam kuávdáš. 

1950–1960-lovoin stuorrâ vyeimilájádâspargoi, savotij já staatâ pargosoojij mield puáttám aalmugstuárrum virkosmitij sosiaallii eellim, astoääigi viettim já puđâldâstooimâ.  Kylátáálui tánssámehideh sehe talgoovuoimijguin jođettum servitoimâ valastâllâmseervijn, nuorâiseervijn já pargeitááluin čokkii ulmuid oohtân. Uárnejuvvojii čuoigâm- já almosvalastâllâmkištoh, ergikištoh já tälviuággumkištoh. Hiäibum, jieŋâskiärru já pálluspeelah lijjii piivnoh valastâllâmšlaajah.   

Ivalon Pelimannit rs, mast váldučuojânâs lii haidar, lii suáittám aktiivlávt muusik ive 1974 rääjist. Nuorâisaje Stönö toimâškuođij aktiivlávt 1980-lovvoost. Páihálâš ryevdisraŋgârock movtijditij kieldâässeid 1980-lovvoost. Aanaarlâš ráp-muusik pajanij vuáimálávt oovdân 1990–2000-lovvoost.   

Ärbivuáválâš Avveel Watercross-tábáhtus, moottorkiälkkákištoh čääsi alne, lii uárnejum ive 1992 rääjist. Eres stuárráámuuh tábáhtusah kieldâst láá Skammâkoveh -elleekovefestivaal, Aanaar-ohoh já Ijâttes Ijjâ -algâaalmugij muusikfestivaal.  

Anarist luándu, kulttuur já eellimvyehi kiässojeh oohtân. Kuálástem, muorjim já miäcástem láá teháliih iäláttâsah já uási jiešráđálii tálutuálust. Luándun lohtâseijee äigiájánâsah, tego čuoigâm, savehijguin čierâstâllâm já vandârdem, láá pivnoheh sehe páihálijd ulmuid já meid mađhâšeijeid. 

Aanaar lii tave boreaallii kuácceevyevdistielâsist. Enâduvâst mulsâšuveh šelis čácáduvah, tuoddâreh já jeegih. 800-ihásâš aikkâ já paijeel tuhháát ihheed puáris riäđháh láá Suomâ puárásumoseh muorah.

Piäđgui assum Aanaar lii vandârdem já meccijotteem stuorrâväldi. Eennâmvijđoduvâst 72 prosentid láá suojâlum vijđoduvah. Lemmee aalmuglâšmecci (vuáđudum 1956) lii ohtâ Euroop vijđásumosijn meccikuávluin. Ton sierânâsjiešvyehi lii kollekuáivum. Urho Kekkosii aalmuglâšmeecist (1983) lii vijđes vandârdemkiäinui viärmádâh kámpáiguin já noonâ luánduiäláttâsâi ärbivyehi. Aanaar kieldâ kuávlust láá čiččâm lavváin (1991) vuáđudum meccikuávlud, ei. Pänituoddâr já Veeččir kiäinuttes meccikuávluh, já maaŋgah vijđes jeegijsuojâlemkuávluh. 

Ihe juáhás tavemuu Laapist ärbivuáválávt käävci iveááigán. Toh iä čuávu tärhis kalenderpeivijd, peic meriduvvojeh luándu, čuovâ já ellei lattim mield.  Koskâkeesi ijâttes ijjâ Anarist pištá käävci okkod já skammâ ive jorgálduvâst vittâ oho. Muotâ- já jieŋâloovdâ lii luándust koskâmiärálávt roovvâdmáánust vyesimáánun. Aanaar puolâšulâttâs lii –49 cekkid, kuovâmáánust 1966.  Uánihis čuovis keesi ääigi läddih njaalgâ luámáneh jeegijn já myerjih meecijn. 

Lasetiäđuh ovdâsvástádâslii jotemist luándust: Luontoon.fi.