Vuäʹmmsumõs ǩiõj oummui tåimmʼmest lie kaunnum Aanar Vuopaja da ânnʼjõž Sääʹm-museo Siida vuuʹd jälstempaaiʹǩin. Käunnaz lie äiʹǧǧkõõskâst 8000–7000 ouddâl Kristõõzz šõddâm. 

Aanarsäʹmmla jieʹlle eeʹjjpooddi da luâttreeʹǧǧesvuõđi mieʹrreem ryytm mieʹldd. Mââimõõzzâst 1500-lååǥǥ loopp rääʹjest sij noorõʹtte tälvva Aanarjääuʹr viõstârvuuʹd täʹlvvsiidid, koʹst kaaunõʹtte õutstõõzz oummuivuiʹm, hoiʹddješ õhttsaž aaʹššid di tuejjeeš tuʹmmstõõǥǥid. Täʹlvvsiidin kõʹllʼje še paapp, suuʹdi, kauppjõõzz da piiđvaaʹldi. 

Aanrest lie käunnʼjam kuâhttlo täʹlvvsijddpäiʹǩǩed. Kääuʹc tõin lie Nukkumajooǥǥ peällsest. Ǩeerjlaž kääivai mieʹldd aanarsäʹmmla šiʹlle kueʹl Vaʹrjjel njarggjânnmest še, da arkeolooglaž kuäivvmõõžžin kaunnum šiõhššǩieʹđj tuõđšte maaʹtǩid Jiõŋŋmiâr årra. Nukkumajooǥǥ vuuʹdest jälsteš 1660-lååǥǥ räjja. 

Aanar siid ođđ täʹlvvsijddpäiʹǩǩen šõõddi Pielpajäuʹrr, koozz raʹjješ ceerkav eeʹjj 1646. Ânnʼjõž riisthämmsaž muõrrceerkav ǩiõrggni 1700-lååǥǥast. Pielpajääuʹr papp-põʹrtte vuâđđeeš Aanar ǩeʹrjjpõõrt eeʹjj 1859. Pielpajääuʹr ceerkav lij õhtt hääʹrves rajjum kulttuuräʹrbbpaaiʹǩin Aanrest, kook jie leäkku nuuʹbb jõnn vääinast hiâvtum. 

Aanar alggveärlaž jälsteei leʹjje aanarsäʹmmla, kook jälste Aanarjääuʹr pirr da kuʹlle Aanaar siʹjdde. Sij siʹrdde eeʹjjpooddi mieʹldd jeeʹres jälstempaaiʹǩi kõõskâst: tälvva mieʹcci kuäivasvuuʹdid da jeeʹres eeʹjjpooddi kuâllas čäccõõzzi peällsa. 

Põõššiluânddsab ođđaazztõs šõdškuõʹđi iiʹjji 1750–1800 kõõskâst. Vuõssmõs ođđtäällǩiõččlmid ǩiõttʼtõʹlleš Aanar suudâst eeʹjj 1758. Õhtt tobddsumõs ođđtäällniiʹǩǩin vuõssmõõzzi jooukâst leäi Ǩiʹttlest puättam Henrik Kyrö. 

Eeʹjj 1852 Ruõššjânnam tuʹmmstõk ǩiddeed Taar da Lääʹddjânnam šurrfursttkååʹdd kõskksaž raajj cõõggi jooʹtti puäʒʒoummui äʹrbbvuõđlaž seʹrddemǩeäinaid Jiõŋŋmiâr riddu da muuʹtti puäʒʒhååid oudldõõzzid čuuʹt. Oummu õʹlǧǧe vaʹlljeed, koon riikk peälla sij puõcceezvuiʹm jeälõõđče. Muuttâs šõõddti tâʹvvsäʹmmlai põõššiluânddsab aazztõõzz Aanrest – jeäʹrbi lââʹssen Lismaaʹje di mâʹŋŋlest Kutturaaʹje. 

Nuuʹbb jõnn vääin mâŋŋa aazzteš vueʹzz säʹmmlain Čeʹvetjäurra, Njauddâm, Njeäʹllem da Keväjääuʹr vuuʹdid. Måtam Peäccmest evakuõsttum läʹddlaid še aazzteš Aanra. 

Säʹmmlai historiaaʹje, kulttuurärbba da ânnʼjõžäigga vuäitt tobdstõõttâd Sääʹm-museo Siidast da Sääʹmkulttuurkõõskõs Sajoozzâst.  

Lââʹssteâđ säʹmmlain: www.samediggi.fi 

Eeʹjj 1865 kååddlaž asetõs raaʹtǩi jânnmallaš vaaldâšm seäʹbrrkooʹddi tuʹmmjemtuâjast. Aanar kååʹdd vuâđđeeš 25. peeiʹv ǩieʹssmannust 1876 õhttna Uccjooǥǥ kooʹddin. Kooʹddi raaj vuâđđõʹvve jäänmõsân ääiʹjab seäʹbrrkooʹddi da pitäjä-kooʹddi raajid, kook väʹst vuâđđõʹvve vuäʹmm sääʹmsiidid. Vuõssmõs kååddlaž luʹvddkååʹdd ouddooumžen vaʹlljeeš Paul Valle da väärrooumžen Isak Mattus. Kåʹddpõrtt da vaaldšemvuõđlaž kõõskõs leäi Aanar siidâst.  

Aanar ceerkavsijdd hämmneškueʹđi 1880-lååǥǥ rääʹjest tõõiǥ, koʹst Juutua-jokk luâštt Aanarjäurra. Ko aazztõs sâjldõõvi, Aanar ceerkav raʹjješ di vaʹlddeš õnnu eeʹjj 1895. 

Ceerkav tuʹššeeš Sovjetleett jarplaani pommtõõzzâst täʹlvv-vääin ääiʹj eeʹjj 1940. Vääin mâŋŋa seämma sâjja raʹjješ sääʹmceerkav amerikklaž kveekar-õutstõõzz teäggtõõzzin. Ođđ ceerkva siʹrddeš še professor Väinö Saikko eeʹjj 1937 maaʹlʼjem alttârtaaul Saamelaisperhe tunturissa, kååʹtt leäi tuʹššuum ceerkvest peälštum. 

1700-lååǥǥast kåʹddšeellmõš leäi aanarniiʹǩǩi kõskksaž jieʹllemvueʹǩǩ, da tõt kaiʹbbji õhttsaž tuejjummuž. Šeeʹllemtuâjast raʹjješ äggsid da rõvvaauʹdid. Ko kåʹddnääʹl ǩeäppne, siʹrddeš skoott- da sauʒʒhoiddu smavvpuäʒʒhååid da kueʹllšeellmõõžž paaldâst. 1800-lååǥǥ pieʹllrääʹjest Aanrest leʹjje nuʹtt 2000 puäccjed, leša eeʹjj 1852 raajjǩiddummuš muuʹtti jieʹllemvueʹjj. Puäʒʒsäʹmmlai serddmõš Aanar voudda muuʹtti puäʒʒhååid kõskksaž jieʹllemvueʹǩǩen. 1800- da 1900-lååǥǥai vaajtõõzzâst puäʒʒlååkk leäi-i šorrnam pâʹjjel 34 000 puäccǥa. 

Eeʹjj 1901 Aanar kåʹdd vuäǯǯai jiijjâs puäʒʒhååid vuäʹpstem-meärrõõzz da kååʹdd juõʹǩǩeš viiđ palggsa: Muddusjäuʹrr, Paččjokk, Âʹvvel, Kyrö da Paadar. Juõʹǩǩ paalǥâs vuäǯǯai jiijjâs puäʒʒeeʹžžed, kååʹtt mõõntõõllâm tääʹzzest vaʹsttii palggâz toiʹmmjummšest da tällõõzzâst. 1960-lååǥǥ loopp-peäʹlnn puäʒʒhåidd šõõddi ânnʼjõžäiggsiʹžžen motorǩeâlkai mieʹtt. Maatkčummuž lâssneen puäʒʒpiârri vuäǯškueʹtte lââʹsspuåttjid sääʹmǩiõtt-tuâjai kaaupšummšest da mâʹŋŋlest tiõttum puäʒʒtääl väʹldškueʹtte maatkčeeʹjid vuâstta. 

Vuõssmõs jõnn vääin mâŋŋa ođđeeʹjjmannust da täʹlvvmannust 1920 Aanar jooudi espanjataaud vuâlla, kååʹtt soʹrmmji lååi proseʹntted Aanar aazzjin ouddâl ko leäi mõõnnâm ni määnpââʹjj. Mueʹdd dohat aassi kååʹddest tõt miârkkšõõvi pâʹjjel kueʹhttčueʹđ jaaʹmmjed. Tät leäi jõnn mieʹrr veʹrddeeʹl Aanar uuʹcces aassilokku.

Nuuʹbb jõnn vääin ääiʹj Aanar kååʹdd aazzi leʹjje evakkost jäänmõsân Tâʹvv-Vuâđđmaddu Ylivieska vuuʹdest. Vääin mâŋŋa aaʹlji oʹđđestraajjmõõžž äiʹǧǧ. Aanar ceerkavsiidâst oʹdinakai seillam raajâlm leʹjje apteekkar Eräneeʹn ciâggtem äiddståʹlpp da Ranta-Antti liõmâskueʹtt.  

Aanar serddji äʹrbbvuõđlaž jieʹllemhäämain ođđäiggsaž lääʹdd pueʹrrvââjjamriikk vueʹssen. Ouddnummša kuulli miârkteei ääʹšš leʹjje jåʹttlõs narodšorrnummuš 1960-lååǥǥ räjja, čuõkkui da saaǥǥtemõhttvuõđi raajjmõš, liâdggtummuš, maatkčummuž ouddnummuš jeäʹrben Suâlčiõʹljest di jieʹllemvuõʹjji moordas.  

Pueʹrrvââjjamõhttsažkååʹdd ouddnummuš määŋgain suõʹrjin tiõrvâsvuõtthuâllast škooultõʹsse pueʹrii aanarniiʹǩǩi jieʹllemtääʹzz da tiõrvâsvuõtthuâll. Jåʹttlõs ouddnummuš morddsest sõõddti risttreeidaid še.  

Aanar da Âʹvvel kruunčuâǥsõhttvuõđ raʹjješ eeʹjj 1925. Jiõŋŋmiârrčuâǥǥas Âʹvvlest Peäccma ǩiõrggni 1930-lååǥǥast da ääʹvii Lappi nuõrttvuuʹd maatkčemjååttlõʹǩǩe. Čuõkku mieʹldd šõõddi kestikievari-põõrti da maatkčeeʹjipõõrti säimmõs. Maatkčeeiõhttõs ääʹvii maatkčeeʹjipõõrt Aanar siʹjdde eeʹjj 1937, leša tõn tuʹššeeš Lappi vääinast 1944. Ođđ maatkčeeʹjipõõrt raʹjješ seämma päikka eeʹjj 1956 da tâʹl maatkčeeimieʹrr leäi juʹn 240 000.   
 
Turiisti jååʹđtummuž vuâđđõʹvve pååʹštliinji da privattvuejʼji kääzzkõõzzid. Pååʹštmoottor leʹjje peäglvaž nääʹll piâssâd ”jiõčč ǩiõččlâʹstted õlmm Lappi jieʹllemtobddmõõžž di vueiʹnned, mõõn vääiʹveld meetteeǩâʹnes poostjânnmi tueʹǩǩen jeäʹlet”. Ouddmiârkkân Lemmenjoʹǩǩe pååʹštvuejjʼjen leäi Juhani Jomppanen, Čeʹvetjäurra-õs vuejai Posti-Matti (Aikio). 1950-lååǥǥ looppâst ”Peiʹvvkäärab” leʹbe m/s Inari viiǥǥi maatkčeeʹjid Aanarjääuʹr õõl.  

Håʹt-i Âʹvvel aassilååkk leäi kääuʹc vuâra šuurab Aanar ceerkavsijddâd, 1960-lååǥǥast Âʹvvlest leʹjje jiânnai uuʹccben instemsââʹj ko ceerkavsiidâst.   

Eeʹjj 1964 Suomen matkailu -lõstt looǥǥtõõli Aanar vuuʹd kõskksaž kulttuurpäiʹǩǩen Kaunispää põõʹrtid, Kuõbǯkueʹttǩieʹđj, Ääʹjjsuõllu, Lemmenjooǥǥ kåʹllkuäivvamvuuʹdid di Aanar sääʹm-museo.  

Šââddteʹmes da mooččâs Aanarjäuʹrr, ”Sääʹmjânnam miârr”, lij jiõŋŋääiʹj häämeem vuäjjamjäuʹrr. Jiõŋ ǩeässõõttmõõžž mâŋŋa nuʹtt 9 000 eeʹǩǩed mââiårra Aanarjääuʹres leäi võl äävõhttvuõtt Jiõŋŋmieʹrre. Ânnʼjõžääiʹj Aanarjäuʹrr luâštt Paččjooǥǥ mieʹldd Barents-miâr Vaʹrjjelvuõʹnne. 

Aanarjäuʹrr lij Lääʹddjânnam kuälmeen šuurmõs jäuʹrr (1043 km²) da tõn čiŋŋlumõs sââʹjj lij pâʹjjel 90 mettar čiŋŋlõõzzâst. Aanarjäuʹrr lij tobddum tõn puuʹttes da kuâstlvõs čääʹʒʒ di pâʹjjel 3 300 suõllu diõtt.  

Aanarjäuʹrr leäi siidi vääžnai jååʹttemǩeäinn čuõʹđi iiʹjji ääiʹj. Tõn mieʹldd säʹmmla joʹtte kueʹllšeeʹllemvuuʹdid, kauppõõllâd di Jiõŋmiâr årra – ǩeässa võnnsivuiʹm, tälvva-õs jiõŋ mieʹldd jieʹrji- da sââʹvǩivuiʹm. Pååʹštvõõnâs toiʹmmji võl 1990-lååǥǥ räjja Aanarjääuʹr ”jieʹllemsuõnnân” jååʹđteeʹl pååʹšt lââʹssen še oummuid da täʹvvrid čårrpaaiʹǩid. 

Ukko leʹbe Ääʹjjsuâl lij säʹmmlai pââʹss päiʹǩǩ Aanarjääuʹr Ääʹjjčiõʹljest. Vanha Hautuumaasaari da Hautuumaasaari še lie Ääʹjjsuõllu õlddsin. 

Aanar kueʹlltäällvuuʹdest jeäʹlle tåʹlǩ 10 alggveärlaž kueʹllšlaajjâd: vuâsk, suäʹvvel, nuʹǩǩeš, vueʹšnn, ruʹvddkuâlaž, lååisõõđ, reddrouddsaž, räudd, kuʹvǯǯ di šapšš häämeesvuiʹm mâʹte riâvâs da mäiʹvv. Occnjaž šlaajjmeäʹr mäinnan lie äimmõs, jiõŋŋääiʹj mâŋŋa šõddâm leävvnemcõgldõõzz da čaaʹʒʒi šââddteʹmesvuõtt. Šlaaji jieʹllemviõkkvuõđ staanummuš lij kueʹllčaaʹʒʒi håiddmõõžž vuâđđ. Riâppâz ištteeš Aanar čäccõsvoudda 1960-lååǥǥast, jäuʹrrluõzz da rääʹnesrääud väʹst 1970-lååǥǥast.   

Kueʹllšeellmõš kuuli Aanar vääžnmõs jieʹllemvuõʹjjid čuõʹđi iiʹjji ääiʹj. Šaapš da jeeʹres ärvvkuõʹli šeellmõõžž ââʹlmõs podd leäi 1930-lååǥǥast. Viõusuum šeeʹllem-mõõntõõllmõõžž rââʹžžee kueʹllnaaʹlid. Vuõssmõs rääuhtemaaiʹjid šiõtteeš juʹn 1859 da lââʹzz kueʹllšeeʹllemvuâkkõõzzid valmšteš 1860-lååǥǥast. 1980-lååǥǥast aaʹlji nuʹtt riâppâz šeellmõš ko še jõnnmiõrši âânnmõš jeäʹrben šaapš šeeʹllmest.  

Aanarjääuʹr čääʹʒʒõõʹle tuuʹlvtummuš aaʹlji eeʹjj 1941 Peäccam viõkkstrooiʹtelraajjmõõžž diõtt Peäccam nikkelindustria taarbid, da juätkkai õinn eeʹjj 1959 suåppum Lääʹddjânnam, Taar da Sovjetleett kõskksaž riikksuåppmõõžž vuâđald.

Eeʹjj 1976 altteeš päkkišttummšid da kueʹlltäällvalvvmõõžž Paččjooǥǥ čääʹccviõkkstroiʹttli da šiõttõõllmõõžž hääitai diõtt. Tät veeidii Aanar kueʹllšõddeem- da ištteemtååim miârkteeinalla.

Nuuʹbb jõnn vääin ääiʹj Lappi leäi Saksslajânnam väinntååimai vääžnai tuärjjvuʹvdd di vueʹss tâʹvvrintamast. Âʹvvel toiʹmmji tuärjjpäiʹǩǩen lääʹddjooukid še, mâʹte pååđjuâǥǥas Pennaneeʹn ”Låått åummaid”. Saksslai vuäʹpstõõzzin raʹjješ Aanar voudda čuõkkuid, moostid, teʹlfonliinjid di ǩeʹrddemǩiiʹddid Âʹvvla da Kammsa väinnpleântuâjjviõǥǥin. Vuuʹdest leʹjje määŋg vaŋgg- da tuâjjleeiʹr še. Eeʹjj 1943 čuâǥǥasjååttlõk da čuâǥspeällsi tuâjjzavooʹd šõʹdde Sovjetleett partisaani čâckkmõõžži vuâlla. Tobddsumõs võʹlltõs leäi Laanilast, koʹst jaaʹmi pispp Wallinmaa še. 

Čõhččmannu aalǥâst 1944 Lääʹddjânnam da Sovjetleett kõskksaž veäʹrǧǧkõõut seuʹrrjõssân aaʹlji Lappi väinn tõn diõtt, ko õhtt veäʹrǧǧkõõut määinain leäi saksslažjoouki võiddummuš jânnmest. Läʹddla da sakssla, kook ouddâl tuårru paldd paaldi, šõʹdde vuâsttlõõžži. Tââvas ǩeässõõtti saksslažjoouk piʹjje miinid Lappi maddu da tuʹššee systemaattlânji rajlmid, moostid da jeeʹres infrastruktuur ”puålddum jânnam” -taktiikk mieʹldd. Aanrest tuʹššeeš nuʹtt 90 proseʹntted rajlmin. 

Veäʹrǧǧkõõut mâŋŋa Sovjetleett joouk ouddne še vuäzzas Lääʹddjânnam peälla nuʹtt, što sakssla šõõddče ǩeässõõttâmtiâddi vuâlla. Saaujâst ouddneei lääʹddjoouk teivvu Sovjetleett jooukid Âʹvvel Kerttuojast. Sovjetleett joouk vuõʹlǧǧe Aanar nuõrttvuuʹdin eman čõhččmannust 1945. Moskova kõskkrääuhast 19. čõhččmannu 1944 Lääʹddjânnam mõõnti Peäccam vuuʹd. Tät muuʹtti ceâlai Tâʹvv-Lappi vueʹjj põõššinalla. Vääin mâŋŋa Aanrest aaʹlji jõnn oʹđđestraajjmõš di Peäccam siiʹrdji da säʹmmlai aazztummuš.

1800-lååǥǥ loopp räjja pääʹljes- da čääʹccǩeäin viʹǩǩe Jiõŋŋmiâr riddu kauppõõllâm da kueʹllšeeʹllem vääras.  

Peäccam čuõkku raajjmõš aaʹlji eeʹjj 1916. Čuõkku pueʹreeš 1920-lååǥǥast pooddi pooddi da ǩiõrǥteš 1930-lååǥǥast. Čuâǥǥas tuejjii Âʹvvlest vuuʹd kauppkõõskõõzz di lââʹzzti jååʹđtummšid. Jååʹđtummuž lâssne veiddsõs meäʹcctuâjai diõtt še. Muõrrtäʹvvrid juätkk-ǩiõttʼtõʹlleš saaʹđjemstroiʹttlin Peäccmest, Aanrest, Âʹvvlest da Njeäʹllmest. 

Vääin mâŋŋa Lappist tuʹššuum kruunčuõkkuid raʹjješ jåʹttlânji oʹđđest da čuâǥǥas-säiʹmm veiddni nuʹtt, što ekka 1965 mõõneeʹst tåʹlǩ Čeʹvetjäuʹrr da Aŋŋel leʹjje čuâǥsõhttvuõđtää. Eeʹjj 1958 čuâǥǥaslääʹǩǩ siiʹrdi čuõkkui tuõʹllʼjummuž riiʹǩǩe da ainsmõõʹtti pirrekksaž jååttlõkââʹntemvuõđ. Vääžnmõs tuejjeei tän muttsest leʹjje muõttčuâl, čuâǥshåiddamneävvai ouddnummuš da saaʹlti di vuõddsi kâlvvmõš čuõkkui õõl. 1960-lååǥǥast čuâǥǥas-säiʹmm kaaʹtti juʹn âlddsin puk Lappi vuuʹd. 1970-lååǥǥast čuâǥsõhttvuõđ vuållu mââimõs-i siidid Aanar kååʹddest. 

Aazztõs nårrješkueʹđi čuõkkui mieʹldd da seämmast raʹjješ čuõʹǧǧstõk- da meäʹccauttčuõkkuid. Kruunčuõkku uʹvdde vuâđ mieʹrrkõskksaž pååʹšt- da maatkčeeijååttlõʹǩǩe di liâdggtummuž ooudâsviikkmõʹšše. Tõi veäkka ođđ jååʹttemneävv da teknologia, mâʹte motorǩeâlk da televisio, jåʹttlânji šõʹdde takai äʹššen.    

Eeʹjj 1966 muuʹštet Âʹvveljooǥǥ jõnn tuuʹlvest, kååʹtt sieʹjjti ceâlai siid kuʹǩes ääiǥas. Tuuʹlv ääiʹj čääʹccõõlâž pâjjni nuʹtt õllʼjõʹsse, što Âʹvveljooǥǥ moost veerǥlaž čääʹccmettar ceäkkõk ij teänab riʹjttjam. Ärvvtõʹlleš, što čääʹcc leäi pâjjnam juʹn-ba kolmm mettar takai tääʹzz pââipeälla. 

Âʹvveljooǥǥ tuʹlvvriskk vuâđđââvv veiddsõs tuõddârõõʹlin åårrai kolggâmvoudda, kååʹtt vuäll Suâlčiõʹljest Pääʹnntuõddâr, Kitineeʹn laaʹđvi da Korsatuõddâr räjja. Ǩeâđđa muõtti soʹdde täujja veiddsõs vuuʹdest âlddsin seämma ääiʹj. Tâʹl jõnn čääʹccmeäʹr kåʹlǧǧe jåʹttlânji Âʹvveljooǥǥ kanjooʹne Âʹvvel årra. 

Jooǥǥâst lie šõddâm miârkteei tuuʹlv eeʹjj 1966 mâŋŋa še. Eeʹjj 1981 tuuʹlv mâŋŋa raʹjješ Âʹvvel suõjjân tuʹlvvnirrmid da tammstieʹlid, kook lie cõggâm šuurab skääđaid. 

Lij tosvvuum, što äimmõsmuuttâs lââʹzzat šõõŋ ruõbddeettmõõžžid mâʹte kõrr õõʹbrid da jåʹttlõs suddâmpõõʹjid. Tät vuäitt šuuʹreed tuʹlvvriisk Lappist ââʹlab tässa ko ouddâl. 

Âʹvveljokk lij âlddsin 200 ǩilomettar kokksaž čääʹccǩeäinn, kååʹtt kålgg Jeänõõǥǥ raajjvuuʹdin Aanarjäurra di ooudâs Jiõŋŋmieʹrre. Tõʹst šõõddi vääžnai jååʹttemǩeäinn juʹn jiõŋŋääiʹj mâŋŋa. Lââʹssem 1860-lååǥǥast di 1900-lååǥǥ aalǥâst tõt leäi kõskksaž vueʹss kåʹllooʒʒji maaʹtǩin Âʹvveljooǥǥ Kultalaaʹje.  

Jooǥǥ vueʹlbuž vueʹss lij sueʹjes da hiâlpp jååʹtted tõn diõtt, ko Huuhkaja siid vuâlpeäʹlnn jie leäkku jååttmõõžž vaigsmõʹtti kuõšk. Puârast šõddi jokkpoožn da tuʹlvvkooudõõzz Âʹvveljokklieʹjjest lie kudd pääiʹǩ mäddtallu da skootthoiddu.  

Jokkpeällsa šõʹdde mäŋgg siid mâʹte Huuhkaja, Tolonen, Törmänen, Kyrö, Viekkala, Koppelo da Veskoniemi. Ââʹlben jokkpeällsest lij Kuttura sijdd.  

 Looʹjji iiʹjji kåʹlltuʹtǩǩummšin Kuusamost da Lappist jie šõddâm miârkteei puäđõõzz ouddâl eeʹjj 1868. Tâʹl Âʹvveljooǥǥ Nulkkamukkast tuejjeeš miârkteei kaunnmõõžž. Tõʹst seuʹrrjam kåʹllvõʹlltummšest Aanar kååʹdd aassilååkk šorrni kueiʹtǩerddsiʹžžen. Âʹvvel da Törmäneeʹn vuʹvdd jeällõõvi jeäʹrben. Âʹvveljooǥǥ kåʹllvõʹlltummuš alttii Lappi vuuʹd kåʹllkuäivvamäʹrbbvuõđ, kååʹtt juätkkai õinn. Tõt lij Euroopp tääʹzzest oʹdinakainallšem.  

Pååđmäädd seʹst åårrai kååʹll leät kuäivvam Aanar kååʹddest di Suäʹđjel kååʹdd tâʹvv-vuuʹdin määŋgain jooǥǥin pâʹjjel 150 eeʹjj ääiʹj. Tobddsumõs kåʹllvuuʹd lie Âʹvveljooǥǥ-Laanila vuʹvdd, Lemmenjokk vuäʹlǧǧjooǥǥeesvuiʹm di Tankavaara vuʹvdd. Ǩeeʹjjmieʹldd Lappi kåʹllkuäivvmõõžž historia tõʹst lie leämmaž mieʹldd nuʹtt pääikla ko še jeeʹres åʹrnn puättam privattoummu di kåʹllpõrggâz.   

Kåʹllkuäivvam-mõõntõõllmõõžž Lappist kuäivain kuäivvmõõžž lââʹssen lie mašinain da njiimmjin kuäivvmõš. Kåʹllkuäivvmõš jeäll tän vuuʹdest õinn, da juõʹǩǩ ǩieʹzz käunnʼje šuurab-i kuuʹsǩ. Lääʹddjânnam kåʹllhistoria šuurmõs kåʹllkuʹsǩǩ lij õinn eeʹjj 1935 Låttjooǥǥ laaʹđvin käunnʼjam 393-grammsaž Evert.   

Kåʹllkuäivvmõš ij leäkku juõʹǩǩkavuõiggâdvuõtt, tõt lij lååʹv vuâllsaž tåimm. 

Aanar aassilååkk eeʹjj 1721 leäi 75 suõvvkåʹdded (400 aassjed). Lääʹddjânnam jiõččnažvuõđ ääʹljeen pitäjä-kååʹddest leʹjje âlddsin 2000 aassjed. Šuurmõsân aassilååkk leäi 8000 ooumžed (1965). Mâŋŋa tõʹst aassilååkk lij põõššâm nuʹtt 7000 ââlda.   

1920-lååǥǥ rääʹjest Âʹvvlest leäi šõddâm kaauplaž kõõskõs Jiõŋŋmiârčuõkku vaikktõõzz diõtt. Tõʹst šõõddi vaaldšemvuõđlaž kõõskõs tâʹl, ko kååʹdd ouddooumaž, baŋkkšurr Antti Aikio siiʹrdi kåʹddkonttâr Aanrest Âʹvvla eeʹjj 1938. Vuõssmõs kåʹddpõõrt raʹjješ Sairaalantie-čuõkku peällsa eeʹjj 1949. Ruõʹpssesǩiirpčin rajjum kåʹddpõrtt Piiskuntie-čuõkku peällsest ǩiõrggni eeʹjj 1981.   

Tiõrvâsvuõtthuâll alggpoodd Âʹvvlest rieʹššeš ouddm. stokk-ǩeâmpast di jeeʹres õõutǩerddsaž sõõʹjin, kook leʹjje valddum puõccihååid õnnu. Vueʹǩǩ puârrni tâʹl, ko vuʹvddpuõccipõrtt toiʹmmješkueʹđi 1947 di Aanra, Âʹvvla da Čeʹvetjäurra tiõrvâsvuõttpõõrt valmštõʹvve 1948. Aanar da Uccjooǥǥ kooʹddid kääzzkõʹstti tiõrvâsvuõttkõõskõs ǩiõrggni eeʹjj 1972.   

1920-lååǥǥ räjja päärnai mättʼtõõzz riâššjen tääuʹjmõsân leʹjje piârrjest piârrǥa jooʹtti katekeʹttuʹčteeʹl. Mättõõlǥtemlääʹjj (1921) mieʹldd serddješ meerškooulriâžldõʹǩǩe, 1972 väʹst vuâđđškoouʹle. Lappi vuʹvdd leäi vuõssmõõzzi jooukâst tän muttsest Lääʹddjânnmest. Kuʹǩes škooulmaaʹtǩi diõtt määŋg päärna vaʹʒʒe aazztõkškooul di jälste še toʹben jie-ǥa dååma. Jäänmõsân Aanrest leʹjje 11 kååddlaž škooulâd. 

Jõnn viõkkstrooiʹtelzavooʹd Sovjetleettast vääinai mâŋŋa puʹhtte Aanar kådda tuâjaid da tällõõzzlaž ouddnummuž. Njuäʹmmelkuõšk viõkkstroiʹttel raʹjješ väinnkoʹrvvõõzzi vueʹssen. Mâŋŋa ko tõt valmštõõvi eeʹjj 1951, lääʹdd tuâjjviõǥǥin raʹjješ Paččjooǥǥ čäccõʹsse võl Raajjkuõšk (1956) da Kaitakoski (1959) viõkkstroiʹttlid di Tuållâm čäccõʹsse Pâʹjj-Tuållâm viõkkstroiʹttel (1965).  Raajjâmzavooʹd peʹštte 18 eeʹǩǩed da uʹvdde tuâjjpääiʹǩ 20 000 läʹddliʹžže.  

Vääinai mâŋŋa taarbšeš muõrid Lääʹddjânnam oʹđđestraajjmõʹšše, nuʹtt dommjânnmest ko še viikkâm vääras. Muõrrčuõppji tuõʹllʼjem zavooʹdi veiddsumõs podd leäi tâʹl. Aanrest leʹjje määŋg saaʹđjemstroiʹttel. Šuurmõõzz tõin leʹjje Ivalon Saha (1951–1979) da Peuravuonon saha (1967–2011).  

Riikk stroiʹttel mâʹte Meäʹcchalltõs, Raajjväärdtõk, Posti-Tele, Tuâll, Čuâǥǥaskoontâr (Tielaitos) da Luâttväärrkõõskõs lie leämmaž miârkteei tuâjjuuʹdi määŋgai suõʹrji ämmatniiʹǩǩid. Aanrest šõõddi ođđ dommvuʹvdd määŋgaid ’pååʹštaaut pohttmõõžžid’.

Âʹvvel ǩeʹrddemǩeeʹdd, kååʹtt lij tääʹl EU tââʹvmõs, vaʹlddeš õnnu eeʹjj 1955. Riikkikõskksaž maatkčummuš di tõõzz kuulli charter-ǩeʹrddemjååttlõk lij šõddâm miârkteei jieʹllemvueʹǩǩen 1990-lååǥǥ rääʹjest. 2000-lååǥǥast Aanrest lij šõddâm miârkteei auto- da rieʹǧǧesteʹsttjemkõõskõs. 

1950–1960-lååǥǥain jõnn viõkkstrooiʹtelraajjmõõžž, zavooʹd di riikkla tuâjjpääiʹǩ puʹhtte mieʹldez narodšorrnummuž. Tõn veäkka sosiaalʼlaž jieʹllem, âsttäiʹǧǧtåimm da staarjõståimm virksmõõvi. Sijddpõõrti taʹnssjeäʹǩǩää di õhttsa talkoo-jiõggsa seäʹbrrtååim sporttsieʹbrin, nuõrisieʹbrin da tuâjjoummuipõõrtin noʹrre oummuid õʹhtte. Rieʹššeš čuõiggâm- da takaisporttǩeâštaid, jeäʹrǧǧǩeâštaid di kaʹlddjestvuäggamǩeâštaid. Heibbmõš, jiõŋŋhokki da pällsiõr leʹjje siâssum sporttšlaaj.   

Ivalon Pelimannit ry lij garmaan siõrrâm aktiivlânji eeʹjj 1974 rääʹjest. Nuõripõrtt Stönö toiʹmmješkueʹđi aktiivlânji 1980-lååǥǥast. Pääiklaž rautalanka-rokk hääʹsǩõõʹtti kåʹddniiʹǩǩid 1980-lååǥǥast. Aanarlaž rap-musikk čuuʹt pâjjni õlmmsa 1990–2000-lååǥǥast.   

Äʹrbbvuõđlaž Ivalon Watercross -šõddmõš, čääʹʒʒ âʹlnn ǩeâšttõõttmõš motorǩeâlkain, lij riâššum eeʹjj 1992 rääʹjest. Jeeʹres jõnn šõddmõõžž Aanar kååʹddest lie Skábmagovat-fiʹlmmfestivaal, Aanarneäʹttel da Iinnteʹmes inn -alggmeerai musikkfestivaal.  

Aanrest luâtt, kulttuur da jieʹllemvueʹǩǩ lie õʹhtte čõnnum. Kueʹllšeellmõš, muõʹrji uussmõš di mieʹcstummuš lie vääžnai jieʹllemvueʹjj da vueʹss jiijjâsväärlaž tällõõzzâst. Luâttstaarjõõzz mâʹte čuõiggmõš, čiõrstõõllmõš da luâđastjååttmõš ǩeäʹsse miõl nuʹtt pääiklain ko še maatkčeeʹjin. 

Aanar lij tâʹvvboreaalʼlaž kuäʹccev-vueʹmest. Kueʹstlmest lie määŋg kuâstlvõs čäccõõzz, tuõddâr da jieʹǧǧ. Aanrest šõddi 800-ekksaž äihki-pieʹcc di pâʹjjel dohatekksa kõskkâz lie Lääʹddjânnam puärrsumõs muõri jooukâst. 

Härvva aazztum Aanar lij samai peäglvaž luâđastjååʹttemvuʹvdd. 72 proseʹntted vuʹvddšorradvuõđâst lie suõjjlemvuuʹd. Lemmenjooǥǥ meermeäʹcc (vuâđđuum 1956) lij õhtt Euroopp veiddsumõs poostvuuʹdin. Kåʹllkuäivvmõõžž diõtt tõt lij jiijjâsnallšem vuʹvdd. Urho Kekkoneeʹn meermieʹccest (vuâđđuum 1983) lij veiddsõs luâđastjååʹttemǩeäinai säimmõs ǩeâmpeesvuiʹm di nânn luâttjieʹllemvuõʹjji äʹrbbvuõtt. Aanar kååʹddest lie čiččâm laaʹjjin (1991) vuâđđuum poostvuʹvdded, jm. Pääʹnntuõddâr da Väʹččer čuâkksâʹttem poostvuuʹd di määŋg veiddsõs jeäʹǧǧsuõjjlemvuuʹd. 

Eeʹǩǩjårrõs tââʹvmõs Lappist juâkkjââvv äʹrbbvuõđlânji kääuʹc eeʹjjpoʹdde. Tõk jie jääʹǩǩet tääʹrǩes kaʹlndarpeeiʹvid seâša luâđ, čuõv da jieʹllʼji jälstõõttmõõžž. Kõskk-ǩieʹzz iinnteʹmes inn Aanrest peštt kääuʹc neäʹttled da skamm peštt eeʹjjvaajtõõzzâst vitt neäʹttel. Luâđast muõtt- da jiõŋŋkättõs peštt kõskkmeärrsânji kålggmannust vueʹssmannu räjja. Aanar puõlâšrekord lij âlddsin -49 graaddâd täʹlvvmannust 1966. Vuäʹnkõs čuõʹvves ǩieʹzzest lääʹdde jieʹǧǧin luâmman tiiud aroom, mieʹccin väʹst mueʹrj. 

Lââʹssteâđ vasttõõzzlaž luâđastjååttmõõžžâst: Luontoon.fi.