Boarrásamos luottat olbmo doaimmain leat gávdnon Anára Vyeppee (Vuopaja) ja dálá Sámemusea Siida guovllu ássansajiin. Gávdnosat leat áigodagas 8000–7000 o.Kr. 

Anáraččat elle luonddu mielde. Sin eallin čuovui jagiáiggiid ja luondduvaljiid. Maŋimustá 1500-logu loahpa rájes sii čoahkkanedje dálvet Anárjávrri oarjeoasi dálvesiiddaide, gos siiddaid olbmot deaivvadedje, dikšo oktasaš áššiid ja barge mearrádusaid. Dálvesiiddain gallededje maiddái báhpat, duopmárat, gávpejasat ja vearuheaddjit. 

Anáris leat gávdnon guoktenuppelot dálvesiidasaji, main gávcci leat Uáđđivei guovllus. Čálalaš gálduid mielde anárlaččat guolástedje maiddai Várjjagis, ja arkeologalaš goaivumiin gávdnon govdugeađggit čujuhit mátkkiide Jiekŋameara guvlui. Uáđđivei guovllus ássojuvvui 1660-logu rádjai. 

Anára siidda ođđa dálvesiidasadjin šattai Bielbajávri, gosa huksejuvvui kirku jagis 1646. Dálá ruossa hápmásaš muorrakirku gárvánii 1700-logus. Bielbajávrri báhpagárdái vuođđuduvvui Anára girjerádju jagis 1859. Bielbajávrri meahccekirku lea okta dain mottiin huksejuvvon kulturárbebáikkiin Anáris, mat eai duššaduvvon nuppi máilmmisoađis.

Álgoálggus Anáris ledje anáraččat, geat ásse Anárjávrri birrasiin ja gulle Anára sámesiidii. Sii johte jagiáiggiid mielde ássansajiid gaskkas: dálvit vuvddiide guođohit bohccuid ja eará jagiáiggiin guollečázádagaid lahkosii.

Ođđaássan stáđásmuvvagođii 1700-logu loahpageahčen. Vuosttas ođđadáluid dárkkisteamit gieđahallojuvvojedje Anára gearregiin jagis 1758, ja okta beakkánis ođđadálu oamasteaddji lei Gihttelis boahtán Henrik Kyrö. 

Jagis 1852 Ruošša mearrádus giddet Norgga ja Suoma stuorraoaivámušválddi gaskasaš ráji botkii badjeolbmuid árbevirolaš johtolagaid Jiekŋameara guvlui ja nuppástahtii boazodoalu mearkkašahttiláhkai. Olbmot galge válljet man riikii sii ásaiduvvet bohccuideasetguin. Nuppástus dagahii dan, ahte davvisápmelaččat ásaiduvve bissovaččat Anárii earret eará Lismái ja maŋŋelabbos Guhturii. 

Nuppi máilmmisoađi maŋŋá oassi nuortalaččain ásaiduhttui Čeavetjávrri, Njávdáma, Njellima ja Kiđđâjävri guovlluide. Maiddái oassi Beahcámis evakuerejuvvon suopmelaččain ásaiduhttui Anárii. 

Sámiid historjái, kulturárbái ja otná beaivái sáhttá oahpásmuvvat Sámemusea Siidas ja Sámekulturguovddáš Sajosis. 

Eambbo dieđut sámiin:  www.samediggi.fi 

Jagi 1865 gielddaásahus earuhii eatnanlaš hálddahusa searvegottiid mearrádusbargamis. Anára gielda vuođđuduvvui geassemánu 25. beaivve 1876 seamma áigge Ohcejoga gielddain. Gielddaid rájit vuođđuduvve váldoáššis ovddit searvegodde- ja suohkanrájiide, mat bealisteaset vuođđuduvve dološ sámesiiddaide. Vuosttas gielddalávdegotti hoavdan válljejuvvui Paul Valle ja várreolmmožin Isak Mattus. Gielddastohpu ja hálddahuslaš guovddáš lei Anára gilis.  

Anára kirkosiida hápmašuvvagođii 1880-logu rájes báikái, gokko Juvdujohka luoitá Anárjávrái. Go ássan stáđásmuvai, huksejuvvui Anára kirku, mii vihahuvvui geavahussii jagis 1895. 

Kirku duššai sovjetlihttulaččaid girdiid bommeheamis dálvesoađi áigge jagis 1940. Soađi maŋŋá seamma sadjái huksejuvvui sámekirku amerihkálaš kveekariid ruhtademiin. Ođđa kirkui biddjojuvvui maiddái áltártávval Sámebearaš duoddaris, man professor Väinö Saikko lea málen jagis 1937 ja mii lei gáddjojuvvon duššaduvvon kirkus.

Goddebivdu lei 1700-logus anárlaččaid dehálamos ealáhus, ja dat gáibidii ovttasbargama. Bivddus huksejuvvojedje ákkesáiddit ja godderokkit. Go goddenálit geahppánedje, olbmot bargagohte vehážiid mielde boazodoaluin ja guollebivdduin ja sis ledje lassin šibihat ja sávzzat. Anáris ledje 1800-logu beallemuttus sullii 2000 bohcco, muhto jagi 1852 rádjegidden nuppástuhtii ealáhusa. Go boazosámit johte guvlui, boazodoallu šattai dehálamos ealáhussan ja jahkečuođi molsašumis boazolohku leige lassánan badjel 34 000 bohccui. 

Jagis 1901 Anára gildii ásahuvvui iežas boazodoalu bargonjuolggadus ja gielda juhkkojuvvui viđa bálgosii: Muttošjávri, Báhčaveaijohka, Avvil, Kyrö ja Báđár. Guđege bálgosii válljejuvvui iežas boazoisit, gii geavatlaččat vástidii bálgosa doaimmas ja ekonomiijas. 1960-logu loahpageahčen mohtorgielkkát nuppástuhtte boazodoalu. Go mátkeealáhus lassánii, boazobearrašat ožžo lassedietnasa sámedujiid vuovdimis ja maŋŋá ovttaskas boazodálut váldigohte vuostá mátkkálaččaid.  

Vuosttas máilmmisoahti mielddisbuvttii ođđajagi-guovvamánus 1920 Anárii spánskadávdda, mii gottii logi proseantta Anára olbmuin vádjit mánotbajis. Moatti duháha ássi gielddas dat oaivvildii badjel guoktečuođi jápmán olbmo, mii lei ollu Anára uhca olmmošmeari ektui.

Nuppi máilmmisoađi áigge Anára gieldda ássit ledje eváhkus váldooasis Davvi-Nuortabađaeatnamis Ylivieska guovllus. Soađi maŋŋá álggii ođđasishuksen. Anára kirkosiidii ledje báhcán dušše apotehkár Eräsa ceggen áidestoalpu ja Ranta-Antti liemasgoahti.  

Árbevirolaš eallinvuohki Anáris nuppástuvai ja Anár čadnui ođđaáigásaš suopmelaš buresveadjinriikii. Eallivuogi nuppástuhtii olmmošlaskan gitta 1960-logu rádjai, geainnuid ja gulahallanoktavuođaid huksen, elrávnnji atnuiváldin, mátkeealáhusa ovdáneapmi erenomážit Suoločielggis ja ealáhusaid rievdan.  

Buresveadjinservodaga ovdáneapmi iešguđet sektoriin dearvvasvuođafuolahusas skuvlejupmái buoridii anárlaččaid eallindási ja dearvvasvuođafuolahusa. Johtilis ovdáneapmi mielddisbuvttii maiddái ruossalasvuođaid.  

Anára ja Avvila geaidnooktavuohta huksejuvvui jagis 1925.  Jiekŋamearageainnu gárváneapmi Avvilis Beahcámii 1930-logus rabai Lappi nuorta osiid mátkeealáhusjohtolahkii. Geainnu mielde šattai geastegiivvárlágádus ja mátkeruoktofierpmádat. Suomen Matkailijayhdistys rabai mátkeruovttu Anára gillái jagis 1937, muhto dat duššai Lappi soađis 1944. Ođđa mátkeruoktu gárvánii seamma sadjái jagis 1956 ja dalle Anára mátkkálaččaid mearri lei juo 240 000. 
 
Turisttaid fievrrideamit vuođđuduvve poastalinnjáid dahje priváhta vuoddjiid bálvalusaide. Poastamohtorat, maid ovdamearkka dihte Leammi geinnodagas vujii Juhani Jomppanen ja Čeavetjávrri geinnodagas Poasta-Máhtte (Aikio), ledje bivnnuhis vuogit beassat “persovnnalaččat rivttes Lappi eallinoktavuhtii ja oaidnit, man lossat eallin lea mihtitmeahttun mehciid duohken”. 1950-logu loahpas ‘Aurinkolaiva’ dahjege m/s Inari dagai jávremátkkiid Anárjávrri alde.  

Vaikko Avvil lei olmmošlogu dáfus gávcci geardde stuorátgo Anára kirkosiida, dan idjadankapasitehta lei 1960-logus mearkkašahttiláhkai unnitgo Kirkosiidda.   

Jagis 1964 Suomen matkailu -bláđđi logahalai Anára guovllu guovddáš kulturbáikin Kaunispää stobuid, Karhunpesäkivi, Ádjásullo, Leammi golledoidinguovlluid ja Anára sámemusea. 

Áibmadas ja čáppa Anárjávri, ”Sámi mearra”, lea luoitádatjávri, man jiekŋaáigi lea hábmen. Go jiekŋa geassásii sullii 9 000 jagi dassái, Anárjávrris lei vel rabas oktavuohta Jiekŋamerrii. Dálá áigge Anárjávri luoitá Báhčaveaijoga mielde Barentsmerrii Várjjatvutnii. 

Anárjávri lea Suoma goalmmádin stuorámus jávri (1043 km2) ja dan čiekŋalamos sadji lea 90 mehtera. Anárjávri lea dovddus buhtes ja šerres čázis ja badjel 3 300 sullos.  

Anárjávri lei jahkečuđiid áigge giliid dehálaš johtolat. Dan mielde sámit johte guolástanguovlluide, gávppašit ja Jiekŋameara guvlui – geassit fatnasiiguin, dálvit jieŋa mielde bohccuiguin ja sabehiiguin. Poastafanas doaimmai 1990-logu rádjai Anárjávrri ”eallinláigin” ja sáhtostii poastta lassin olbmuid ja dávviriid boaittobeale guovlluide. 

Ádjásuolu dahjege Äijih lea sámiid bassibáiki Anárjávrri Ádjájarkŋas. Ádjásullo lahka lea maiddái Dološ Hávdeeanansuolu ja Hávdeeanansuolu. 

Anára guolledoalloguovllu čázádagain ellet sullii dušše 10 álgoálgosaš guollešlája: vuskkon, hárri, hávga, njáhká, ruovdegulmmet, geađgenoarsa, rávdu, dápmot ja čuovža sierra hámiiguin, dego roabát ja reavas. Dálkkádaga, jiekŋaáiggi maŋŋelaš leavvaneastagiid ja čázádagaid šattohisvuođa dihtii, šlájaid mearri lea uhci. Šlájaid eallinfámu sihkkarastin lea guollečázádagaid divššu vuođđu. Máivi gilvojuvvui čázadatguvlui 1960-logus, jávreluossa ja ránesrávdu 1970-logus.   

Guollebivdu lei jahkečuđiid áigge Anára dehálamos ealáhus. Čuovžža ja eará árvoguliid bivde áŋgirepmosit 1930-logus. Beavttálmuvvan bivdingoansttat hedjonahtte guollenáliid. Vuosttas ráfáiduhttináiggit ásahuvvojedje juo 1859 ja lasi guolástannjuolggadusat čállojedje 1860-logus. Máivvi bivdu álggii 1980-logus, nu maiddái stuorramerddiid geavahus erenomážit čuovžža bivddus.  

Anárjávrri čáhcegierraga mudden álggii jagis 1941 Báhčaveaijoga fápmorusttethuksema dihte Beahcáma nihkkelindustriija dárbbuide, ja joatkašuvvá ain jagis 1959 šiehtaduvvon Suoma, Norgga ja Sovjetlihtu gaskasaš stáhtasoahpamuša vuođul.

Báhčaveaijoga čáhcefápmorusttegiid ja čáhcemuddema hehttehusaid dihte álggahuvvojedje jagis 1976 geatnegahtton gilvimat ja guolledoallodárkun, mat viiddidedje Anára guollešaddadan- ja gilvindoaimma mearkkašahttiláhkai.

Nuppi máilmmisoađi áigge Lappi lei Duiskka soahtedoaimmaid dehálaš doarjjaguovlu ja oassi davviguovllu raddošis. Avvil guovllus dorjo maiddái suopmelaš joavkkuid, dego Sierraossodat Pennasa ”Lohtu albmáid”. Duiskkalaččaid jođiheami vuolde Anára guvlui huksejuvvojedje geainnut, šalddit, telefonlinnját ja girdingiettit Avvilii ja Gápmasii soahtefáŋggaid bargofámuin. Guovllus ledje maiddai máŋggat fánga- ja bargoleairrat. Sovjetpartisánat fallehedje jagis 1943 geaidnojohtolaga ja geaidnoguoraid bargomášeniid. Beakkánamos falleheapmi dáhpáhuvai Laanilas, gos duššai maiddái bismá Wallinmaa. 

Čakčamanu álggus 1944 Suoma ja Sovjetlihtu gaskasaš vearjoluoitin álggahii Lappi soađi, daningo vearjoluoitima eavttuide gulai duiskkajoavkkuid jágen eret riikkas. Suopmelaččain ja duiskkalaččain, ovddeš vearjovieljain, bohte vašálaččat.  Duiskalašjoavkkut, mat geassásedje davás, miidnejedje Lappi ja duššadedje boldojuvvon eatnama taktihkain systemáhtalaččat huksehusaid, šalddiid ja eará infrastruktuvrra.  Anáris duššaduvvojedje sullii 90 proseantta visttiin. 

Sovjetlihtu joavkkut ovdánedje vearjoluoitima maŋŋá maiddái Suoma beallai, go bággejedje duiskkalaččaid geassásit. Máddin boahtán Suopmelaš joavkkut deive sovjetjoavkkuid Avvila Kerttuoja guovllus. Sovjetjoavkkut vulge eret Anára nuortaosiin easkka čakčamanus 1945. Moskova gaskaráfis čakčamánu 19. beaivve 1944 Suopma manahii Beahcáma guovllu, mii nuppástahtii bissovaččat olles Davvi-Lappi sajádaga. Soađi maŋŋá Anáris álggii viiddis ođđasishuksen ja Beahcáma eváhkuid ja nuortalaččaid ásaiduhttin.

1800-logu loahpa rádjai bálggis- ja čáhcegeinnodagaid mielde johte Jiekŋamerrii gávppašeami ja guollebivddu várás.  

Beahcáma geainnu ráhkadeapmi álggii 1916. Geaidnu buoriduvvui 1920-logus muttuid mielde ja geaidnu gárvánii 1930-logus. Go geaidnu gárvánii, dat dagai Avvilis guovllu gávpeguovddáža ja lasihii fievrridemiid. Fievrridemiid lassáneami jođálmahtte maiddái viiddes vuovdebarggut ja muorragálvu buvttaráhkaduvvui saháin Beahcámis, Anáris, Avvilis ja Njellimis. 

Soađi maŋŋá Lappis duššan geainnut huksejuvvojedje johtilit ođđasit ja geaidnofierpmádat viiddui nu, ahte jagi 1965 rádjai dušše Čeavetjávri ja Áŋŋel ledje geaidnooktavuođa haga. Jagis 1958 luoddaláhka sirddii geainnuid bajásdoallama stáhtii ja sihkkarasttii birrajagát johtolaga. Dat ollašuvai fievrruid ovdáneami, muohtaáiddiid ja maiddái geainnuide sálttiid ja sáttu gilvima geažil. 1960-logus geaidnofierpmádat govččai juo measta olles Lappi, ja geaidnooktavuođat jukse maŋimušge Anára gieldda giliid 1970-logus. 

Ássan čohkiidišgođii geainnuid gurrii ja seammás huksejuvvojedje finadangeainnut ja meahccebiilageainnut. Geainnut dahke vejolažžan poasta- ja mátkkálašjohtolaga, ovddidedje elrávnnji viidáneami ja jođálmahtte ođđa fievrruid ja teknologiijaid, dego mohtorgielkkáid ja televišuvnna lassáneami. 

Jagi 1966 muitit Avviljoga stuorra dulvvis, mii dagahii moivvi guhkes áigái olles gillái. Dulvvi áigge čáhci loktanii nu bajás, ahte Avviljoga šalddi virggálaš čáhcemihttára skála ii šat reahkkán. Árvvoštallojuvvui, ahte čáhci lei loktanan juobe golbma mehtera dábálaš dási bajábeallai. 

Avviljoga dulveriskka sivvan leat viiddes duottaralážiid golganguovllut Suoločielggis Bátneduoddarii, Kitisa gierragiidda ja gitta Korsatunturi rádjai. Giđđat muohta suddá dábálaččat viidát measta seamma áigge. Dalle ollu čáhci golgá johtilit Avviljoga bákteskorrui Avvila guvlui. 

Maiddái jagi 1966 maŋŋá johka lea dulvan garrasit. Jagi 1981 dulvvi maŋŋá Avvila suodjin huksejuvvojedje muttuid mielde dulvebáŋkkat ja buođđobáŋkkat, mat leat eastán stuorámus vahágiid. 

Einnostuvvo, ahte dálkkádatnuppástus lasiha garra dálkeroasuid, dego šoaláhagaid ja johtilis suddanbajiid, mat sáhttet boahtteáiggis lasihit dulveriskka Lappis ovddežis. 

Avviljohka lea measta 200 kilomehtera guhkes čáhcejohtolat, mii golgá Eanodaga rájás Anárjávrái ja ain Jiekŋamerrii. Dat lea leamaš dehálaš johtolat juo jiekŋaáiggi maŋŋá ja dehálaš geinnodat 1860-logu ja 1900 –logu álggu gollešávihemiin Avviljoga Kultalai.  

Vuollelis johka lea suoddjái ja doppe lea álki johtit, daningo Huuhkaja gili vulobealde eai leat guoikkat, mat váttásmahttet johtima. Avviljohleagi šattolaš gáddeniittut ja dulveeatnamat heivejedje bures eanadollui ja šibihiid dikšumii.  

Johkaleahkái šadde máŋggat gilit, Dego Huuhkaja, Tolonen, Dearpmáš, Kyrö, Viekkala, Goahppil ja Veskonjárga. Badjelabbos johkaleagis lea Guhtura gilli.  

Logiidjagiid áigge dahkkon golledutkamat Guossámis ja Lappis eai buktán mearkkašahtti bohtosiid ovdal jagi 1868, goas Avviljoga Nulkkamukkas dahkkojuvvui mearkkašahtti gávnnus. Dan čuvvon gollešaviheamis Anára gieldda daláš olmmošlohku šattai guovttegeardásažžan ja eandaliige Avvila ja Dearpmáža guovlu rikkui. Avviljoga gollešáviheapmi lei álgu ain joatkašuvvi eurohpalaččat áidnalunddot Lappi gollerogganárbevirrui.  

Golli, mii lea luovoseatnamis, lea goivojuvvon Anára gielddas ja Soađegili gieldda davveosiin máŋggain sierra jogain badjel 150 jagi áigge. Dovdosamosat golleguovllut leat Avviljoga – Laanila guovlu, Leammi siidojogaiguin ja Tankavaara guovlu. Lappi golleroggamis lea dan olles historjjá áigge leamaš mielde báikki olbmot ja maid eará sajis boahtán priváhtaolbmot ja gollefitnodagat.   

Gollerogganvuogit Lappis leat goaivvuin goaivuma lassin mášengoaivun ja njammangoaivun. Golleroggan joatkašuvvá ealasin guovllus, ja juohke gease gávdnojit stuorátge čalmmit. Suoma gollehistorjjá stuorámus čalbmi lea ain jagis 1935 Luhttojoga geažis gávdnon 393 grámma Evert.   

Golleroggan ii leat buohkaidriekti, muhto lobivuloš doaibma.

Anára olmmošlohku jagis 1721 lei 75 suova (400 ássi). Suoma iehčanasvuođa mielde suohkanis ásse sullii 2000 ássi. Stuorámussan veahkadat lei go olbmot ledje 8000 (1965), man maŋŋá dat lea bisánan sullii 7000 ássái.   

1920-logu rájes Avvil lei šaddan gávppálaš guovddážin Jiekŋamearageainnu váikkuhusas. Hálddahuslaš guovddáš das hápmašuvai, go gieldda ovdaolmmoš, báŋkohoavda Antti Aikio sirddii gielddadoaimmahaga Anáris Avvilii 1938. Vuosttas gielddadállu huksejuvvui Sairaalantie gurrii 1949, Piiskuntie ruksesdiillat gielddadállu gárvánii 1981.   

Dearvvasvuođafuolahus álggii Avvilis oktageardánis buohcceviessogeavahussii váldojuvvon sajiin ee. dimbbargámppás.  Dilli buorránii, go guovllubuohcceviessu álggahii 1947 ja dearvvasvuođadálut Anárii, Avvilii ja Čeavetjávrái gárvánedje 1948. Anára ja Ohcejoga gielddaid dearvvasvuođaguovddáš gárvánii jagis 1972.   

Mánáid oahpahusa ollašuhtte váldoáššis bearrašiin johtti katekehtaoahpaheaddjit 1920-logu rádjai. Oahppogeatnegasvuođalága (1921) mielde bođii álbmotskuvlavuogádat ja 1972 vuođđoskuvla, mat doaibmagohte álggos Suoma Lappis. Guhkes mátkkiid dihte máŋggat mánát vázze ásodatskuvlla ja ledje eret iežaset ruovttuin. Anáris doibme juoba 11 gieldda skuvlla. 

Stuorra fápmorusttegiid huksenbarggut Sovjetlihtu bealde sođiid maŋŋá bukte gildii barggu ja ekonomalaš ovdáneami. Jäniskoski fápmorusttet huksejuvvui soahtebuhtadussan. Go dat gárvánii 1951, Báhčaveaijoga čázádahkii huksejuvvojedje vel suopmelašfámuiguin Rajakoski (1956) ja Kaitakoski (1959) fápmorusttegat ja Duolláma čázádahkii Badje-Duolláma fápmorusttet
(1965).  Huksenbarggut biste 18 jagi ja adde barggu 20 000 suopmelažžii.  

Go Suopma ođđasishuksejuvvui sođiid maŋŋá, dat dárbbašii muora sihke ruovttueatnamis ja vuovdimii. Vuovdebargoeatnamat ledje dalle valjimusat. Anáris doibme máŋggat sahát, stuorámusat ledje Ivalon Saha (1951–1979) ja Peuravuonon saha (1967–2011).  

Stáhta lágádusat dego Meahciráđđehus, Rádjegozáhus, Poasta-Tele, Duollu, Geaidnolágádus ja Luondduriggodatguovddáš ledje dehálamos bargoaddit sierra surggiid ámmátolbmuide. Máŋggaide ’poastabiillain buvttehan olbmuide’ Anár šattai ođđa ruovttuguovlun. 

Avvila girdingieddi, dálá áigge EU davimus, vihahuvvui geavahussii 1955. Riikkaidgaskasaš mátkeealáhus charter-girdiiguin lea loktanan mearkkašahtti ealáhussan 1990-logu rájes. Anárii lea šaddan 2000-logus dehálaš biila- ja riekkestestema guovddáš. 

1950–1960-loguin stuorra fápmolágádusbargoeatnamiid, meahccebargguid ja stáhtalaš bargosajiid mielde boahtán olmmošlaskan ealásmahtii sosiála eallima, astoáiggedoaimmaid ja áigeájiid.  Giliviesuid dánsuneahkedat ja oktasašdoaimmalágan searvedoaibma valáštallanservviin, nuoraidservviin ja bargiiddálus čohkkii olbmuid oktii. Ordnejuvvojedje čuoigan- ja valástallangilvvut, heargegilvvut ja oaggungilvvut. Heaibun, jiekŋaskearru ja spábbaspealut ledje bivnnuhis valástallanšlájat.   

Eanaš harmonihkáin čuojaheaddji Ivalon Pelimannit ry lea musiseren aktiivvalaččat jagi 1974 rájes. Nuoraidlatnja Stönö álggahii aktiivvalaš doaimma 1980-logus. Báikkálaš streaŋgarock movttiidahtii gieldda olbmuid 1980-logus. Anárlaš rap-musihkka loktanii oidnosii nannosit 1990–2000-loguin.   

Árbevirolaš Ivalon Watercross-dáhpáhus, čáziid alde mohtorgielkkáin gilvaleapmi, lea ordnejuvvon jagi 1992 rájes. Eará dáhpáhusat gielddas leat Skábmagovat -filbmafestivála, Anárvahkut ja Ijahis Idja -eamiálbmogiid musihkkafestivála.  

Anáris luondu, kultuvra ja eallinvuohki čatnasit oktii. Guolásteapmi, murjen ja meahcásteapmi leat dehálaš ealáhusat ja oassi iešbirgendoalus. Lundui laktáseaddji áigeájit, dego čuoigan, čierastallan ja vánddardeapmi, leat sihke báikki olbmuid ja mátkkálaččaid mielas bivnnuhat. 

Anár lea davviboreálálaš goahccevuovdeavádagas. Duovdagiid hervejit šerres čázádagat, duoddarat ja jeakkit. Anáris šaddi 800-jahkásaš háika ja badjel duhátjahkásaš reatkkát leat Suoma boarrásamos muorat. 

Hárvvet ássojuvvon Anáris leat čáppa duovdagat, gos vánddardit ja johtit. Eanaviidodagas 72 proseantta leat suodjaluvvon guovllut. Leammi álbmotmeahcci (vuođđuduvvon 1956) gullá Eurohpa viidásamos meahcceguovlluide. Dan sierraiešvuohta lea golleroggan. Urho Kekkosa álbmotmeahcis (1983) leat viidát vánddardangeinnodagat meahccestobuiguin ja nana luondduealáhusaid árbevierru. Anára gieldda guovllus leat čieža lágain (1991) vuođđuduvvon meahcceguovllu, ee. Bátneduoddara ja Váhčira boaittobeale meahcceguovllut, ja máŋggat viiddes jekkiid suodjalanguovllut. 

Davimus Lappis leat árbevirolaččat gávcci jagiáiggi. Dat eai čuovo dárkilis kaleandarbeivviid, muhto luondu, čuovga ja ealliid láhtten mearridit daid.  Gaskageasi ijahis idja Anáris bistá gávcci vahku ja skábma vihtta vahku. Muohta ja jiekŋa gokčet eatnama gaskamearalaččat golggotmánus miessemánnui. Anára buolašolahus lea measta -49 gráda, guovvamánus 1966.  Oanehis čuvges geassi láddada njálgga luopmániid jekkiin ja murjjiid vuvddiin.  Eambbo dieđut vásttolaš luonddus johtima birra: Luontoon.fi